فوبیا چیست؟ انواع فوبیا و هراس زدگی

فوبیا (phobia) ترسی شدید، غیرمنطقی و غیرقابل کنترل از یک موقعیت، شیء یا مکان خاص است و فرد مبتلا نمی‌تواند آن را کنترل کند. این موضوع اغلب باعث می‌شود افراد مبتلا به فوبیا معمولاً با اجتناب از موارد ترسناک، زندگی روزمره خود را محدود می‌کنند. تحقیقات نشان می‌دهد که هم عوامل ژنتیکی و هم عوامل محیطی می‌توانند در شروع فوبیا نقش داشته باشند برای آشنایی با انواع فوبیا، علت بروز فوبیا، روش‌های درمانی فوبیا، تفاوت فوبیا با ترس شدید و تفاوت فوبیا در مردان و زنان تا انتهای این مقاله با ما همراه باشید.

معنی فوبیا چیست؟

فوبیا نوعی اختلال اضطرابی است که باعث می‌شود فرد ترس شدید و غیرقابل‌کنترلی نسبت به یک شیء، مکان یا موقعیت خاص تجربه کند. بیشتر افراد مبتلا به فوبیا می‌دانند که ترسشان افراطی و غیرمنطقی است؛ اما با این حال همچنان نمی‌توانند آن را کنترل کنند.

در موارد شدیدتر، فوبیا می‌تواند انجام فعالیت‌های روزمره را برای فرد دشوار کند. در واقع انواع فوبیا زمانی اتفاق می‌افتند که مغز، پاسخ‌های ترس و اضطراب را به شکلی بیش از حد تقویت می‌کند، حتی در شرایطی که خطر واقعی وجود ندارد. برخی افراد مبتلا به فوبیا ممکن است دچار مشکلات روانی دیگری نیز شوند؛ مانند حملات پانیک یا وحشت‌زدگی، افسردگی، انزوای اجتماعی و اختلال جسمانی‌سازی.

 علائم رایج فوبیا شامل موارد زیر است:

• ترس شدید یا وحشت‌زدگی
• احساس قرار گرفتن در یک موقعیت خطرناک
• مسخ شخصیت (Depersonalization)؛ یعنی احساس جدا بودن از خود
• مسخ واقعیت (Derealization)؛ یعنی احساس غیرواقعی بودن دنیا یا محیط اطراف
• افزایش ضربان قلب
• لرز، تعریق یا احساس گرما
• تهوع یا درد شکم
• درد قفسه سینه و تنگی نفس
• سرگیجه
• از دست دادن هوشیاری یا غش کردن
• رنگ‌پریدگی
• کاهش میدان دید
• تمایل به اجتناب از فعالیت‌های ایجادکننده ترس شدید (مثلاً اجتناب از مراجعه به دندانپزشک یا اهدای خون به دلیل ترس از سوزن)

فوبیا در کودکان نیز با علائمی مانند گریه کردن، بدخلقی شدید، ساکت شدن یا حرف نزدن، ناراحتی از جدا شدن از فردی که به او احساس امنیت می‌دهد یا وابستگی شدید به او دارد، همراه است.

انواع فوبیا کدامند؟

به طور کلی، انواع فوبیا به دو دسته فوبیای خاص (Specific Phobia) و فوبیای پیچیده (Complex Phobia) تقسیم می‌شوند.

فوبیای خاص (Specific Phobia)

حالتی است که در آن فرد دچار ترس شدید و افراطی نسبت به یک شیء، حیوان، موقعیت، محیط یا فعالیت خاص می‌شود. این مشکل معمولاً در دوران کودکی شکل می‌گیرد و ممکن است با افزایش سن بهبود پیدا کند. در جدول زیر برخی از انواع رایج فوبیای خاص معرفی شده اند:

لازم به ذکر است که برخی موارد مانند Trypophobia هنوز به طور رسمی در طبقه‌بندی DSM-5 به عنوان فوبیا ثبت نشده‌اند، اما در جامعه شناخته شده‌اند.

فوبیای پیچیده (Complex Phobia)

فوبیای پیچیده نوعی فوبیاست که معمولاً در بزرگسالی ایجاد می‌شود و اغلب با ترس از شرایط یا موقعیت‌های خاص مرتبط است. به طور کلی، دو نوع رایج فوبیای پیچیده عبارت‌اند از:

• آگورافوبیا (Agoraphobia): ترس شدید از موقعیت‌ها یا مکان‌هایی که فرد ممکن است در آن احساس گیر افتادن، وحشت‌زدگی، خجالت، یا درماندگی کند. این حالت اغلب زمانی ایجاد می‌شود که فرد تنها باشد یا در محیط‌های شلوغ مانند خیابان، فروشگاه‌ها، سینما و غیره قرار بگیرد.
• فوبیای اجتماعی (Social phobia): این فوبیا که با نام اختلال اضطراب اجتماعی نیز شناخته می‌شود، ترس شدید از محیط‌های اجتماعی است که باعث اضطراب و وحشت در فرد می‌شود، مخصوصاً زمانی که مجبور باشد در جمع صحبت کند، غذا بخورد یا با افراد جدید ملاقات کند.

علت بروز فوبیا چیست؟

هنوز علت دقیق بروز فوبیا مشخص نیست؛ اما عوامل مختلفی می‌توانند خطر ابتلا به انواع فوبیا را افزایش دهند. مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:

• عوامل ژنتیکی: احتمال ابتلا به فوبیا در افرادی که سابقه خانوادگی این اختلال را دارند بیشتر است. مطالعات نشان می‌دهد مطالعات نشان داده‌اند که افراد با سابقه خانوادگی اختلالات اضطرابی ممکن است حساسیت بیشتری به ترس و اضطراب داشته باشند.
• تجربه رویداد آسیب‌زا (تروما): تجربه یک حادثه تلخ یا ترسناک در گذشته می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری فوبیا در افراد شود.
• قرار گرفتن مکرر در معرض موقعیت‌های ترسناک: این موضوع ممکن است از طریق تجربه مستقیم یا حتی شنیدن و مواجهه مداوم با اخبار و روایت‌های ترسناک رخ دهد.

روش های درمان فوبیا

مناسب‌ترین روش‌های درمان انواع فوبیا عبارت‌اند از:

دارو درمانی

داروهای ضدافسردگی، داروهای ضداضطراب یا بتابلاکرها که توسط پزشک متخصص مغز و اعصاب تجویز می‌شوند، درمان اصلی فوبیا نیستند؛ اما به کاهش اضطراب و کنترل علائم ناشی از آن کمک می‌کنند و در کنار سایر روش‌های درمانی نقش کمکی دارند.

مواجهه درمانی

مواجهه‌ درمانی (Exposure Therapy) روشی است که بر تغییر واکنش فرد نسبت به شیء یا موقعیت ترس‌آور تمرکز دارد. در این روش، فرد با کمک روانشناس، به‌صورت تدریجی و مکرر با منبع فوبیا و افکار و احساسات مرتبط با آن روبه‌رو می‌شود تا به مرور زمان یاد بگیرد اضطراب خود را کنترل و مدیریت کند.

درمان شناختی-رفتاری (CBT)

درمان شناختی-رفتاری (CBT) شامل مواجهه تدریجی همراه با روش‌های دیگر است که به فرد کمک می‌کند شیء یا موقعیت ترسناک را از زاویه‌ای متفاوت ببیند و بهتر با آن کنار بیاید. در این روش، فرد با کمک روانشناس یاد می‌گیرد نگرانی‌ها و افکار منفی خود را به چالش بکشد و راه‌های سالم‌تری برای مدیریت احساسات ناراحت‌کننده پیدا کند. همچنین الگوهای فکری و رفتاری خود را هنگام مواجهه با ترس تغییر دهد.

حساسیت زدایی تدریجی

حساسیت‌زدایی تدریجی (Exposure Therapy) حساسیت‌زدایی تدریجی نوعی مواجهه درمانی است که در آن فرد به‌صورت مرحله‌به‌مرحله در معرض محرک‌های ترس قرار می‌گیرد تا به مرور اضطراب کاهش یابد.

تکنیک های آرام سازی و تنفس عمیق

یادگیری تکنیک‌های آرام‌سازی و تنفس عمیق و انجام تمرینات مدیتیشن و یوگا به شما کمک می‌کند تا هنگام مواجهه با محرک‌های انواع فوبیا، علائم جسمی اضطراب را کاهش دهید. این تکنیک‌ها باعث می‌شوند در طول درمان به‌ویژه درمان مواجهه‌ای برای فوبیا، آرامش بیشتری داشته باشید و بتوانید واکنش‌های عاطفی و فیزیولوژیکی بدن خود را بهتر کنترل کنید.

درمان های مبتنی بر ذهن آگاهی

درمان‌های مبتنی بر ذهن آگاهی به افراد مبتلا به فوبیا کمک می‌کنند تا بدون قضاوت، از افکار و احساسات فعلی خود آگاه‌تر شوند و با تمرکز بر زمان حال، ترس و اضطراب مرتبط با عامل ترس را کاهش دهند. اجزای کلیدی ذهن‌آگاهی برای انواع فوبیا عبارت‌اند از:

• آگاهی از لحظه: تمرکز بر اینجا و اکنون به جای فاجعه‌سازی و تصور سناریوهای منفی در آینده.
• مشاهده بدون قضاوت: پذیرش ترس بدون برچسب زدن آن به‌عنوان خوب یا بد برای کاهش اضطراب
• پذیرش: پذیرفتن احساسات ناراحت‌کننده به‌عنوان تجربه‌هایی گذرا، نه تهدیدهای ترسناک

تحقیقات نشان می‌دهد که تمرین منظم ذهن‌آگاهی می‌تواند ساختار مغز را تغییر دهد، به ویژه در مناطقی که با ترس و تنظیم احساسات مرتبط هستند.

تفاوت فوبیا با ترس شدید

تفاوت‌های کلیدی فوبیا و ترس شدید عبارت‌اند از:

• شدت و مدت زمان: ترس عموماً موقتی است و پس از رفع تهدید فروکش می‌کند؛ اما انواع فوبیا پایدار هستند و می‌توانند شش ماه یا بیشتر ادامه داشته باشند. 
• عقلانیت: ترس اغلب یک پاسخ منطقی به یک تهدید واقعی است؛ اما فوبیاها غیرمنطقی هستند و سطح ترس آن‌ها در مقایسه با خطر واقعی اغراق‌آمیز است. 
• تأثیر بر زندگی: ترس معمولاً در فعالیت‌های روزانه اختلال ایجاد نمی‌کند؛ اما فوبیا می‌تواند ناتوان‌کننده باشد و باعث شود افراد از موقعیت‌ها یا مکان‌های خاصی اجتناب کنند. 
• علائم جسمی: ​​در حالی که هم ترس و هم فوبیا می‌توانند علائم جسمی مانند تعریق و افزایش ضربان قلب را ایجاد کنند، فوبیا ممکن است منجر به حملات پانیک و پریشانی شدید شود. 

فوبیا در مردان با زنان متفاوت است؟

تحقیقات نشان می‌دهد فوبیا در زنان شایع‌تر از مردان است و زنان حدود ۲ برابر بیشتر احتمال دارد فوبیا داشته باشند؛ البته در برخی از انواع فوبیا این نسبت بیشتر است. به‌عنوان مثال، آگورافوبیا یا ترس از حضور در مکان‌های عمومی، در زنان سه برابر بیشتر از مردان شایع است.

سخن پایانی

در این مقاله به بررسی فوبیا پرداختیم و انواع فوبیا، علل بروز، روش‌های درمانی، تفاوت فوبیا با ترس شدید و تفاوت آن در مردان و زنان را توضیح دهیم. اگر فکر می‌کنید ممکن است فوبیایی داشته باشید که باعث اختلال در زندگی شما می‌شود، برای ارزیابی و درمان خود با پزشک صحبت کنید.