تیک عصبی چیست؟ علت ها و روش درمان

احتمالا تا به حال فردی را دیده‌اید که به اصطلاح دچار تیک عصبی باشد و برایتان این پرسش مطرح شود که دقیقا تیک عصبی چیست و چرا ایجاد می‌شود؟ در پاسخ باید گفت: تیک عصبی در واقع یکی از اختلالات نسبتاً شایع دوران کودکی و نوجوانی است که با حرکات یا صداهای ناگهانی و غیرارادی شناخته می‌شود. این وضعیت گاهی خفیف و گذراست و در برخی موارد به شکل مزمن ادامه پیدا می‌کند و بر عملکرد تحصیلی و اجتماعی فرد اثر می‌گذارد. آگاهی نادرست اطرافیان درباره ماهیت تیک، فشار روانی کودک را افزایش می‌دهد و حتی باعث تشدید علائم می‌شود. پژوهش‌های عصب‌شناسی نشان می‌دهد عوامل ژنتیکی، شیمیایی و محیطی در بروز این اختلال نقش دارند.

در این مقاله به بررسی دقیق مفهوم تیک عصبی، انواع آن، علل بروز و روش‌های درمان این اختلال می‎پردازیم. همراه ما باشید.

منظور از تیک عصبی چیست؟

در پاسخ به این پرسش که تیک عصبی چیست؟ باید گفت: تیک عصبی به حرکات یا آواهای ناگهانی، سریع و تکرارشونده گفته می‌شود که به صورت غیرارادی بروز می‌کنند و کنترل کامل آن‌ها برای فرد دشوار است. این علائم معمولاً بدون هدف مشخص ظاهر می‌شوند، گاهی برای مدت کوتاه مهار می‌شوند اما با افزایش تنش دوباره شدت می‌گیرند.

 شیوع تیک در کودکان، به‌ویژه در سنین مدرسه، بیشتر از بزرگسالان است. از نظر بالینی نیز، تیک‌ها در راهنمای تشخیصی DSM-5-TR در گروه «اختلالات تیک» طبقه‌بندی می‌شوند و در منابعی مانند راهنمای منتشرشده توسط American Psychiatric Association  تعریف شده‌اند. اغلب پیش از بروز تیک احساس فشار درونی در فرد ایجاد می‌شود و شدت علائم در موقعیت‌های استرس‌زا افزایش یافته و گاه بر عملکرد تحصیلی و اجتماعی او تاثیر می‌گذارد.

معرفی انواع تیک عصبی

تیک‌های عصبی از نظر بالینی در گروه «اختلالات تیک» طبقه‌بندی می‌شوند، اما از آنجا که این وضعیت دارای منشأ عصبی-روان‌شناختی است، در برخی منابع عمومی در دسته بیماری های اعصاب و روان نیز قرار می‌گیرد. طبقه‌بندی اصلی شامل تیک‌های حرکتی و صوتی است که هر یک نیز به انواع ساده و پیچیده تقسیم می‌شوند که عبارت‌اند از:

تیک عصبی حرکتی

تیک عصبی حرکتی به حرکات ناگهانی، تکراری و غیرارادی عضلات گفته می‌شود که بدون هدف مشخص بروز می‌کنند. این تیک‌ها اغلب به صورت ساده مانند پلک زدن مکرر، بالا انداختن شانه یا تکان دادن سر دیده می‌شوند، اما در نوع پیچیده‌تر شامل حرکات هماهنگ‌تر و طولانی‌تر مانند لمس مداوم اشیا یا انجام الگوهای حرکتی خاص هستند.

تیک‌های حرکتی معمولاً از ناحیه صورت و گردن آغاز می‌شوند و گاهی به سایر اندام‌ها گسترش می‌یابند. شدت علائم در شرایط اضطراب، هیجان یا خستگی افزایش پیدا می‌کند. بسیاری از کودکان به طور گذرا این وضعیت را تجربه می‌کنند، اما در صورت تداوم و اختلال عملکرد، ارزیابی تخصصی ضروری است.

 تیک عصبی صوتی

تیک عصبی صوتی به تولید صداهای ناگهانی، تکراری و غیرارادی گفته می‌شود که بدون قصد قبلی ایجاد می‌شوند. این صداها در شکل ساده شامل سرفه‌های مکرر، صاف کردن گلو، خرخر کردن یا آواهای کوتاه هستند و در نوع پیچیده‌تر به صورت تکرار کلمات یا عبارات خاص بروز می‌کنند. در موارد نادر نیز، بیان ناخواسته واژه‌های نامناسب نیز مشاهده می‌شود.

تیک‌های صوتی غالباً همراه با تیک‌های حرکتی دیده می‌شوند و در برخی اختلالات مزمن هر دو نوع همزمان وجود دارند. شدت این علائم در شرایط استرس‌زا بیشتر می‌شود.

تیک عصبی موقت

تیک عصبی موقت به وضعیتی گفته می‌شود که علائم آن کمتر از یک سال تداوم دارند. این نوع تیک بیشتر در کودکان و معمولاً در سنین ۵ تا ۱۰ سالگی آغاز می‌شود. در بسیاری از موارد، با رشد کودک شدت علائم کاهش یافته و بدون مداخله درمانی برطرف می‌شود. عوامل محیطی مانند استرس‌های مدرسه، تغییرات در فضای خانواده و فشارهای هیجانی در بروز یا تشدید آن نقش دارند.

 از ویژگی‌های مهم تیک موقت، نوسان شدت در دوره‌های مختلف است؛ به‌گونه‌ای که گاهی خفیف و در زمان‌هایی آشکارتر دیده می‌شود. ارزیابی تخصصی و حمایت عاطفی خانواده در بهبود وضعیت اهمیت بسیاری دارد.

تیک عصبی مزمن

تیک عصبی مزمن زمانی مطرح می‌شود که علائم بیش از یک سال ادامه داشته باشند و در این مدت وقفه طولانی مشاهده نشود. این تیک‌ها اغلب حرکتی یا صوتی هستند و در برخی موارد هر دو نوع همزمان وجود دارند. تداوم نشانه‌ها گاه موجب اختلال در عملکرد اجتماعی، تحصیلی یا شغلی فرد می‌شود. شدت علائم این نوع تیک در طول زمان نوسان دارد و دوره‌های تشدید و کاهش را تجربه می‌کند.

 در برخی بیماران، تیک مزمن با اختلالاتی مانند بیش‌فعالی یا وسواس همراه است. از این رو، تشخیص دقیق مستلزم ارزیابی جامع بالینی است و درمان بر اساس شدت علائم تنظیم می‌شود.

علل بروز تیک عصبی

علت دقیق بروز تیک عصبی به طور کامل شناخته نشده است، اما پژوهش‌ها نشان می‌دهد مجموعه‌ای از عوامل زیستی و محیطی در شکل‌گیری آن نقش دارند. در ادامه به طور دقیق بررسی کرده‌ایم که علل اصلی تیک عصبی چیست. 

دلایل وراثتی و ژنتیکی

پژوهش‌های علمی نشان می‌دهد عوامل وراثتی در بروز تیک عصبی نقش قابل توجهی دارند. بررسی‌های انجام‌شده بر خانواده‌ها و دوقلوها حاکی از آن است که احتمال ابتلا در بستگان درجه اول افراد مبتلا بیش از جمعیت عادی است. ژن‌های مؤثر در تنظیم انتقال‌دهنده‌های عصبی، به‌ویژه دوپامین، مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته‌اند. با این حال، ژن واحدی به عنوان عامل قطعی شناسایی نشده و الگوی چندژنی برای این اختلال مطرح است. بر اساس این دیدگاه، تعامل چند تغییر ژنتیکی همراه با عوامل محیطی در بروز علائم نقش زیادی دارد. از طرفی، سابقه خانوادگی به معنای ابتلای حتمی نیست، بلکه تنها احتمال بروز را افزایش می‌دهد.

اختلالات عصبی و استرس

اختلال در عملکرد برخی نواحی مغزی، به‌ویژه عقده‌های قاعده‌ای، ارتباط مستقیمی با بروز تیک دارد، زیرا این بخش‌ها در تنظیم حرکات ارادی و هماهنگی عضلات نقش دارند. هرگونه ناهماهنگی در این مدارها احتمال بروز حرکات ناخواسته را افزایش می‌دهد. علاوه بر عوامل زیستی، استرس و فشار روانی شدت علائم را تشدید می‌کنند. کودکان در موقعیت‌هایی مانند امتحان، تغییر مدرسه یا تنش‌های خانوادگی افزایش تیک را تجربه می‌کنند. به طور کل، ایجاد محیط آرام، مدیریت هیجان و آموزش مهارت‌های مقابله با اضطراب نقش مهمی در کاهش علائم و بهبود کیفیت زندگی فرد دارد.

 مصرف برخی از داروها

برخی داروها، مانند محرک‌های تجویزی برای اختلال کم‌توجهی بیش‌فعالی، معمولا شدت تیک‌های موجود را افزایش می‏دهند، اما علت اصلی بروز تیک نیستند . به‌عنوان مثال، داروهای محرک که برای درمان اختلال کم‌توجهی‌ ‌بیش‌فعالی تجویز می‌شوند، در برخی بیماران ممکن است موجب تشدید موقت تیک شوند، اما شواهد نشان می‌دهد این اثر در همه افراد دیده نمی‌شود. همچنین داروهایی که سطح دوپامین مغز را تغییر می‌دهند، گاهی حرکات غیرارادی را تحت تأثیر قرار می‏دهند. به همین دلیل، در صورت بروز تیک پس از مصرف دارو، ارزیابی تخصصی ضروری است. همچنین، تغییر یا قطع خودسرانه دارو خطرناک است و پزشک با بررسی دقیق سابقه دارویی برنامه درمانی متناسب تنظیم می‌کند.

 بیماری های عفونی

در برخی پژوهش‌ها ارتباط احتمالی با عفونت استرپتوکوکی (مانند فرضیه PANDAS) مطرح شده است، اما این ارتباط قطعی نیست. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که پاسخ ایمنی بدن به عفونت گاهی روی ساختارهای عصبی تأثیر گذاشته و موجب حرکات غیرارادی می‎شود. این وضعیت نیازمند ارزیابی دقیق پزشکی برای شناسایی عامل عفونی و ارائه درمان مناسب است.

درمان صحیح عفونت معمولا در برخی موارد شدت علائم تیک را کاهش می‏دهد، اما این عامل نسبت به سایر عوامل علت شایع بروز تیک نیست و تشخیص افتراقی اهمیت بالایی برای جلوگیری از مداخلات غیرضروری دارد.

 اختلالات کروموزومی و عقب ماندگی‌های ذهنی

برخی اختلالات ژنتیکی و کروموزومی احتمال بروز تیک عصبی را افزایش می‌دهند. در کودکانی که دچار ناتوانی ذهنی یا اختلالات رشدی هستند، حرکات تکراری و تیک‌ها شیوع بیشتری نسبت به جمعیت عمومی دارند. این وضعیت ناشی از تفاوت در رشد و سازماندهی سیستم عصبی مرکزی است و اغلب با مشکلات شناختی یا رفتاری همزمان همراه است که ارزیابی بالینی را پیچیده‌تر می‌کند.

 بررسی چندبعدی توسط تیم درمانی شامل روان‌پزشک، روانشناس و متخصص مغز و اعصاب ضروری است. درمان نه تنها بر کنترل تیک‌ها تمرکز دارد، بلکه به ارتقای مهارت‌های ارتباطی، عملکرد شناختی و رفتار اجتماعی کودک نیز توجه می‌کند. همچنین، حمایت آموزشی و توانبخشی مناسب نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی این افراد ایفا می‌کند و زمینه رشد بهتر و مشارکت مؤثر آن‌ها در محیط مدرسه و جامعه را فراهم می‌کند.

 عدم تعادل مواد شیمیایی در مغز

انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند دوپامین، سروتونین و نورآدرنالین در تنظیم حرکات و رفتار نقش اساسی دارند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد در افراد مبتلا به تیک، تعادل این مواد در برخی نواحی مغز دچار تغییر است. به‌ویژه تغییر در تنظیم سیستم دوپامینی در بروز تیک‌ها نقش دارد. این یافته‌ها مبنای استفاده از برخی داروهای تنظیم‌کننده دوپامین در درمان تیک قرار گرفته است.

همچنین، عدم تعادل شیمیایی به تنهایی عامل بروز تیک نیست، بلکه در تعامل با زمینه ژنتیکی و عوامل محیطی اثر می‌گذارد. شناخت این سازوکارها به توسعه روش‌های درمانی هدفمند کمک شایانی کرده است. جالب است بدانید که تحقیقات عصب‌شناسی همچنان در حال بررسی دقیق‌تر این فرآیندها هستند تا درمان‌های مؤثرتر و کم‌عارضه‌تر ارائه شود.

 روش های درمان تیک عصبی

افرادی که دچار تیک عصبی هستند یا خانواده‌هایی که عزیزانشان از این عارضه رنج می‌برند، هنگام مراجعه به پزشک می‌خواهند بدانند روش‌های درمان تیک عصبی چیست. درواقع درمان تیک عصبی براساس شدت علائم و تأثیر آن بر زندگی فرد تعیین می‌شود. در موارد خفیف، آموزش خانواده و کاهش فشارهای روانی معمولاً کافی است. یکی از روش‌های مؤثر، رفتاردرمانی به‌ویژه آموزش وارونگی عادت است که به فرد امکان می‌دهد پیش از بروز تیک، واکنش جایگزین انجام دهد. در موارد متوسط تا شدید، دارودرمانی تحت نظر متخصص و با استفاده از داروهای تنظیم‌کننده دوپامین انجام می‌شود. همچنین، حمایت روان‌شناختی، آموزش مهارت‌های مقابله با اضطراب و همکاری مدرسه در کودکان نقش مهمی دارد. درمان جامع معمولاً ترکیبی از مداخلات رفتاری و دارویی است و پیگیری منظم باعث تنظیم بهتر برنامه درمانی و ارتقای کیفیت زندگی فرد می‎شود.

 سخن پایانی

در این مقاله توضیح دادیم که تیک عصبی چیست و تاکید کردیم که شناخت درست تیک و ارائه حمایت مناسب از سوی خانواده و مدرسه در کاهش اثرات آن اهمیت زیادی دارد. درمان تیک عصبی به صورت ترکیبی از مداخلات رفتاری، دارویی و روان‌شناختی انجام می‌شود و کیفیت زندگی فرد را ارتقا می‌دهد. همکاری مستمر با متخصصان و پیگیری منظم روند درمان، کنترل بهتر علائم را ممکن می‌سازد. در نتیجه، فراهم کردن محیطی حمایتگرانه و افزایش آگاهی، فرصت رشد و پیشرفت مطلوب را برای کودکان و نوجوانان مبتلا فراهم می‌کند.