تغییرات هورمونی چیست و چگونه بر خلق و خو تاثیر می‌گذارد

هورمون‌ها درواقع پیام‌رسان‌های شیمیایی هستند که از طریق جریان خون و با تعامل با انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند سروتونین و دوپامین می‌توانند بر خلق و خو، رفتار، انرژی و... تاثیر بگذارند. به طور معمول برخی اختلالات یا نوسانات هورمونی می‌توانند در بروز یا تشدید افسردگی هورمونی نقش داشته باشند و ازآنجایی‌که بانوان بیشتر مستعد نوسانات هورمونی هستند، ازاین‌روی احتمال ابتلا به برخی اختلالات خلقی در زنان بیشتر است. چراکه هورمون‌های زنانه مانند استروژن و پروژسترون در یک‌چرخه تقریباً ۲۸ روزه دائماً در افزایش و کاهش هستند و این تغییرات در کنار نوسانات هورمون‌های دیگری نظیر کورتیزول، تیروئید و... می‌تواند آنها را نسبت به بیمارها آسیب‌پذیرتر کند.

در کنار تمام موارد فوق موضوعی که باید همه نسبت به آن آگاه باشیم درک صحیحی از نوسانات و تغییرات هورمونی است؛ زیرا آگاهی از نوسانات هورمونی می‌تواند نقش مؤثری را در کنترل خشم، رفتار صحیح، درمان به‌موقع و... داشته باشد و باتوجه‌به تشدید عارضه افسردگی در جوامع کنونی در این مقاله سعی کردیم این بیماری را از ابعاد دیگری بررسی کنیم.

ارتباط تغییرات هورمونی و افسردگی در افراد

هورمون‌ها به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پیام‌رسان‌های شیمیایی بدن شناخته می‌شوند که معمولاً از غده‌های درون‌ریز تولید شده و در جریان خون حرکت می‌کنند؛ این هورمون‌ها هستند که فعالیت بسیاری از سلول‌ها و اندام‌های بدن را تنظیم می‌کنند. به بیان بهتر می‌توان گفت هورمون‌ها نقش مؤثری بر عملکردهای مختلف بدن مانند متابولیسم، رشد و سلامت تولیدمثل دارند، ضمن اینکه آنها می‌توانند در تنظیم خلق و خو و نحوه رفتار افراد نیز تأثیرگذار باشند و هرگونه اختلال یا نوسان در میزان ترشح آنها می‌تواند زمینه‌ساز بسیاری از بیماری‌های مختلف باشد که در این میان افسردگی از جمله رایج‌ترین بیماری‌هایی است که در زنان و مردان دیده می‌شود، اما در برخی دوره‌های زندگی زنان شایع‌تر است. شاید در نگاه اول این مسئله مطرح شود که تنها هورمون‌هایی نظیر استروژن و پروژسترون در عدم تعادل هورمونی و افسردگی مؤثر هستند؛ اما به‌طورکلی هورمون‌های مختلفی در افسردگی هورمونی دخالت دارند که در ادامه این بخش به شناخت آنها می‌پردازیم.

تاثیر کاهش یا افزایش هورمون‌ها بر بروز افسردگی

رابطه بین هورمون‌ها و افسردگی پیچیده و چندوجهی است، اگرچه هورمون‌ها فرایندهای فیزیولوژیکی بدن را تنظیم می‌کنند؛ اما عدم تعادل در برخی هورمون‌ها می‌تواند در ایجاد یا تشدید افسردگی نقش داشته باشد. به‌عنوان‌مثال استرس می‌تواند عملکرد انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند سروتونین، دوپامین و نوراپی‌نفرین را تغییر دهد. همچنین عدم تعادل در هورمون‌هایی که از تیروئید ترشح می‌شوند از جمله تیروکسین (T4) و تری‌یدوتیرونین (T3) می‌تواند سبب خستگی، تغییر در اشتها و تغییرات خلقی شود که تمامی این موارد می‌تواند علائم افسردگی هورمونی را تشدید کند.

نقش عدم تعادل هورمونی در تغییرات خلقی شدید

تغییرات هورمونی بر انتقال‌دهنده‌های عصبی مغز، از جمله سروتونین، دوپامین و گابا، تأثیر می‌گذارند، به‌طورکلی این انتقال‌دهنده‌ها در تنظیم خلق و خو نقش دارند و هرگونه نوسانات هورمونی در برخی موارد می‌تواند سبب التهاب و تغییرات خلقی در شخص شود، چراکه در چنین شرایطی سیتوکین‌ها که یک مولکول‌های سیگنال‌دهنده سیستم ایمنی، هستند می‌توانند بر فعالیت انتقال‌دهنده‌های عصبی و عملکرد سیستم نورواندوکرین تأثیر بگذارند که تداوم این موضوع در اثر تروما، استرس، PMS و... می‌تواند سبب تغییرات خلقی و افسردگی هورمونی شود.

ارتباط هورمون‌های جنسی با افسردگی در زنان و مردان

هورمون‌های مرتبط با سیستم تولیدمثل، مانند استروژن و پروژسترون در زنان و تستوسترون در مردان، می‌توانند بر خلق و خو تأثیر بگذارند. تغییرات سطح هورمون‌ها در طول چرخه‌های قاعدگی، بارداری، پس از بارداری، یائسگی و دوره‌های استرس مداوم در آقایان می‌تواند ریسک ابتلا به افسردگی را در خانم‌ها و آقایان افزایش دهد. همان‌طور که پیش‌تر نیز اشاره شد متأسفانه بانوان بیشتر مستعد افسردگی هستند، چراکه هورمون‌های جنسی آنها در طول یک ماه دائماً در حال نوسان است و این نوسان می‌تواند در اثر بارداری یا شروع یائسگی بیشتر شود. اما با تمام تفاصیل فوق افسردگی هورمونی تنها معطوف به بانوان نمی‌شود؛ بلکه آقایان نیز در صورت کمبود هورمون تستوسترون می‌توانند این نوع افسردگی را تجربه کنند، زیرا کمبود این هورمون می‌تواند تاثیر بسیار بر خلق‌وخوی آقایان داشته باشد و هرگونه اختلال در ترشح آن می‌تواند پیامدهایی نظیر عدم تمایل به رابطه جنسی، کاهش فعالیت، خشم و... را برای آنها به دنبال داشته باشد.

مهم‌ترین هورمون‌های موثر در بروز افسردگی

هورمون‌ها و برخی انتقال‌دهنده‌های عصبی نقش مهمی در تنظیم خلق‌وخو، سطح انرژی، خواب و واکنش بدن به استرس دارند. زمانی که تعادل این ترکیبات بر اثر عواملی مانند استرس مزمن، بیماری‌های زمینه‌ای، تغییرات سنی یا نوسانات هورمونی به هم بخورد، احتمال بروز یا تشدید علائم افسردگی افزایش می‌یابد. البته هیچ هورمون واحدی به‌تنهایی عامل افسردگی نیست و این اختلال معمولاً نتیجه تعامل عوامل زیستی، روانی و محیطی است. در ادامه با مهم‌ترین هورمون‌ها و ترکیبات مؤثر در بروز افسردگی هورمونی آشنا می‌شویم.

نقش سروتونین در تنظیم خلق و خو

سروتونین یکی از مهم‌ترین انتقال‌دهنده‌های عصبی در تنظیم خلق‌وخو است که در احساس لذت، خوشبختی و رفاه نقش دارد، به طور معمول اغلب از سروتونین به‌عنوان انتقال‌دهنده عصبی "شاد" یاد می‌شود؛ تغییر در عملکرد سروتونین می‌تواند در برخی افراد با افسردگی مرتبط باشد.

تاثیر هورمون کورتیزول در استرس و اضطراب

اگرچه عدم تعادل کورتیزول به‌تنهایی منجر به بروز افسردگی نمی‌شود، اما استرس مزمن زمینه‌ساز افسردگی است. چراکه ترشح مداوم هورمون کورتیزول در اثر یک استرس مداوم می‌تواند موجب افزایش التهاب، اختلال در خواب، تغییر اشتها و... شود که تمامی این علائم می‌تواند خطر ابتلا به افسردگی را افزایش دهد.

نقش هورمون‌های تیروئیدی در انرژی و افسردگی

متأسفانه بیمارهای مرتبط با تیروئید می‌تواند بر افسردگی و اضطراب تأثیرگذار باشند، زیرا هورمون‌های تیروئید نقش مهمی در تنظیم خلق و خو و احساسات دارند. به‌عنوان‌مثال کم‌کاری تیروئید می‌تواند سبب خستگی و اضطراب در شخص شود و در مقابل پرکاری تیروئید می‌تواند میزان تحریک‌پذیری، عصبانیت و استرس را در شخص افزایش دهد، ازاین‌روی افرادی که به بیماری‌های مرتبط با تیروئید مبتلا هستند، اغلب استرس مداوم و تحریک‌پذیری را تجربه می‌کنند که همین موضوع می‌تواند سبب افزایش هورمون کورتیزول و نوسانات دیگر هورمون‌های بدن شود.

تاثیر استروژن و پروژسترون بر وضعیت روانی

استروژن با تأثیر بر تنظیم خلق‌وخو و سلامت روان، می‌تواند بر احساسات افراد تأثیرگذار باشد. زیرا نوسانات استروژن و پروژسترون می‌تواند در بروز PMS نقش داشته باشد. در مجموع این تغییرات در سطح هورمون می‌تواند تحریک‌پذیری، اضطراب و افسردگی را در افراد به دنبال داشته باشد.

علائم افسردگی هورمونی چیست؟

اگرچه علائم افسردگی هورمونی می‌تواند در هر شخص متفاوت باشد یا در بازه مختلفی از ماه در او ایجاد شود، اما به‌طورکلی این نوع افسردگی دارای علائم زیر است.

1. خشم یا تحریک‌پذیری
2. احساس عصبانیت، آشفتگی یا تنش
3. اضطراب و حملات پنیک
4. افسردگی
5. اختلال در تمرکز
6. خستگی و کمبود انرژی
7. هوس غذا، پرخوری یا تغییر در اشتها
8. نوسانات خلقی
9. سردرد
10. احساس بی‌ارزش بودن
11. گریه‌های بی‌دلیل
12. یاس و ناامیدی
13. عدم تمایل به انجام فعالیت‌های گذشته
14. کاهش میل جنسی

چه عواملی باعث بهم ریختگی هورمونی می‌شوند

عدم تعادل هورمونی زمانی اتفاق می‌افتد که یک یا چند هورمون بیش از حد یا خیلی کم در بدن ترشح شوند، هورمون‌ها سیگنال‌های قدرتمندی هستند و ترشح‌نشدن یا کم ترشح‌شدن آنها می‌تواند سبب تغییرات عمده‌ای در بدن شود و کیفیت زندگی فرد را تحت‌الشعاع قرار دهد. اما باوجود تمام گفته‌های فوق در کاهش یا عدم ترشح هورمون‌ها عواملی نیز دخیل هستند که در این بخش آنها را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

استرس مزمن و تاثیر آن بر تعادل هورمونی

بدن انسان در مواقع استرس هورمونی به نام کورتیزول آزاد می‌کند، ازآنجایی‌که کورتیزول به طور موقت باعث تولید انرژی اضافی می‌شود، می‌تواند منجر به عدم عملکرد صحیح سایر فرایندهای بدن شود. تولید بیش از حد کورتیزول اثر مستقیمی بر سایر هورمون‌های بدن، به‌ویژه هورمون‌های جنسی، خواهد داشت و زمانی که هورمون‌های جنسی دچار اختلال می‌شوند، افراد ممکن است کاهش میل جنسی، قاعدگی نامنظم، چاقی ناحیه شکم، آکنه، افسردگی و حتی بی‌خوابی را تجربه کنند.

تغذیه نامناسب و کمبود ویتامین‌ها

رژیم‌های غذایی سرشار از غذاهای فراوری شده، فست‌فودها و کربوهیدرات‌های نشاسته‌ای در کنار عدم تحرک و مصرف الکل زمینه‌ساز عدم تعادل هورمونی است که این عدم تعادل هورمونی می‌تواند منجر به اضافه‌وزن و نوسانات خلقی شده و خطر اختلالات متابولیک و تغییرات خلقی را افزایش دهد.

بیماری‌های زمینه‌ای مانند مشکلات تیروئید

به‌طورکلی نداشتن تیروئیدی که بتواند به‌اندازه کافی هورمون ترشح کند نیز می‌تواند موجب نوسانات هورمونی شود، هورمون‌هایی که تیروئید ترشح می‌کنند مسئول بسیاری از عملکردهای بدن نظیر تنظیم سوخت‌وساز بدن، کنترل ضربان قلب، عملکرد صحیح سیستم عصبی هستند و عدم تعادل در آنها می‌تواند منجر به بروز مشکلات وزن (کاهش یا افزایش)، اختلال در خواب، افسردگی، ریزش مو و... شود.

تغییرات سنی مانند بلوغ یا یائسگی

بلوغ، قاعدگی نامنظم، ناباروری، بارداری و یائسگی از جمله مراحلی هستند که در طول زندگی یک زن وجود دارد و در هر قسمت از آن ممکن است هورمون‌ها دچار نوسانات مختلفی شوند و هرگونه تغییر در میزان ترشح آنها می‌تواند سبب ایجاد یاس، درک‌نشدن، افسردگی، سندرم تخمدان متابولیک پلی‌کیستیک و... شوند. همچنین برخی افراد پس از مصرف داروهای هورمونی ممکن است تغییرات خلقی را تجربه کنند. برخی از روش‌های پیشگیری از بارداری هم می‌تواند منجر به نوسانات ناگهانی هورمون‌های استروژن و پروژسترون شوند که همین موضوع می‌تواند منجر به تجربه احساسات ضدونقیض و بروز افسردگی هورمونی شود.

چه کسانی بیشتر در معرض افسردگی هورمونی هستند

آمارها نشان می‌دهد که زنان بیشتر از مردان در معرض خطر افسردگی هستند. چراکه تحقیقات نشان می‌دهد تفاوت‌های زیستی و هورمونی می‌تواند در افزایش احتمال افسردگی زنان نقش داشته باشد.

ضمن اینکه نوسانات هورمون استروژن و پروژسترون در طول یک دوره ماهانه نیز می‌تواند سبب شود تا بانوان احساسات مختلفی را تجربه کنند.

روش‌های تشخیص افسردگی ناشی از تغییرات هورمونی

تشخیص افسردگی ناشی از تغییرات هورمونی با بررسی شرح حال، ارزیابی علائم و معاینه بالینی آغاز می‌شود. در صورت نیاز، پزشک برای بررسی اختلالات هورمونی یا بیماری‌هایی مانند کم‌کاری و پرکاری تیروئید، آزمایش خون درخواست می‌کند. همچنین سایر عوامل احتمالی مؤثر در بروز افسردگی نیز بررسی می‌شوند تا مناسب‌ترین روش درمان انتخاب شود.

روش‌های درمان افسردگی ناشی از بهم ریختگی هورمونی

درمان افسردگی هورمونی به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد و معمولاً ترکیبی از چند روش درمانی است. پزشک ممکن است با توجه به شرایط فرد، از روان‌درمانی، دارودرمانی یا درمان اختلالات هورمونی مانند کم‌کاری تیروئید، علائم یائسگی یا سندرم پیش از قاعدگی (PMS) استفاده کند. در کنار درمان‌های پزشکی، اصلاح سبک زندگی از جمله داشتن خواب کافی، تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم و مدیریت استرس نیز می‌تواند به کاهش علائم و بهبود خلق‌وخو کمک کند.

جمع‌بندی

اگرچه بسیاری از افراد هورمون‌ها را فقط با باروری مرتبط می‌دانند؛ اما عملکرد هورمون‌ها تنها به این موضوع ختم نمی‌شود، چراکه هورمون‌ها می‌توانند نقش مؤثری را در تغییر خلق‌وخو، افزایش یا کاهش انگیزه و عملکردهای شناختی ایفا کند. به‌طورکلی تغییرات هورمونی در بانوان از اهمیت بسیاری برخوردار است؛ چراکه بانوان در مراحل زندگی خود دوره‌هایی مانند بلوغ، بارداری و یائسگی را تجربه می‌کنند که در هر مرحله سطح هورمون‌ها می‌تواند منجر به تغییرات عاطفی، شناختی تغییر خلق‌وخو و... شود.

افسردگی هورمونی از جمله بیمارهایی است که اغلب بانوان ممکن است آن را در طول زندگی خود تجربه کنند؛ چراکه هورمون‌هایی مانند استروژن و پروژسترون، به‌عنوان هرمون‌های اصلی چرخه قاعدگی محسوب می‌شوند و هرگونه نوسان در آنها در اثر بارداری یا عدم بارداری می‌تواند سبب شود تا سطح آنها دوباره تغییر ‌کند که این نوسانات و تغییرات می‌تواند در افزایش یا کاهش هورمون‌هایی نظیر هورمون دوپامین، سروتونین یا کورتیزول نقش مؤثری را ایفا کند و سبب شود تا شخص علائمی نظیر افسردگی، اضطراب، میل به قند و شیرینی، نوسانات خلقی، آکنه، خشم، احساس سرخوردگی، سردرد و... را تجربه کند.